Zachełmie

Zabudowania Zachełmia są malowniczo rozrzucone na górskich polanach. Niewielka wieś jest najdalej na zachód wysuniętą częścią gminy Podgórzyn. Niedaleko stąd do zamku Chojnik, tuż za pagórkiem jest Przesieka, a z wielu miejsc można podziwiać panoramę Kotliny Jeleniogórskiej.

Niewielka wieś ma swoją gospodę, kilka pensjonatów i hoteli oraz stadninę koni. Atrakcją jest dom, w którym mieszkał znany kompozytor Ludomir Różycki.

Specyficzna dla tych okolic sudecka architektura regionalna jest świetnie widoczna w wielu punktach miejscowości.

Uroda Zachełmia przyciągała nietuzinkowe osobowości. Dlatego historia maleńkiej miejscowości jest wyjątkowo ciekawa.

Centralne położenie w Karkonoszach powoduje, że Zachełmie jest chętnie odwiedzane przez turystów, choć pozostaje miejscowością o kameralnej atmosferze.

Historia

Zachełmie jest jedną z kilku wsi Pogórza Karkonoszy, założonych przez uciekinierów religijnych z Czech. Prześladowania w latach 1624-57 (Wojna trzydziestoletnia) zmusiły ich do osiedlania się na północnych stokach Karkonoszy. Zachełmie rozwinęło się jako wieś drwali. Z czasem miejscowa ludność zaczęła zajmować się również pasterstwem i uprawą roli. Przed przybyciem na te tereny turystów, miejscową specjalnością była uprawa wiśni.
Pod koniec XIX w. i na początku wieku XX Zachełmie szybko rowija się jako wieś letniskowa ("Luftkurort"). Szczególnie chętnie przyjeżdżali tu goście z Wrocławia, Drezna i Berlina (już przed I wojną światową miasta te miały świetne połączenia kolejowe z Karkonoszami). Niewielka osada była w stanie przyjąc do 600 gości. W Zachełmiu nie wykształciły się jednk duże ośrodki wczasowe. Turyści nocowali w pokojach przygotowanych przez miejscowych gospodarzy. Dzięki takiemu stanowi rzeczy Zachełmie do dziś zachowało kameralny charakter górskiej osady.

Kameralna atmosfera Zachełmia jak magnes przyciągała poszukujących spokoju artystów, naukowców, arystokratów. Mieszkali tu i bywali między innymi:

- Ludomir Różycki - znany kompozytor oper, twórca baletów, poematów symfonicznych, koncertów skrzypcowych i fortepianowych. W latach 1947 - 1953 mieszkał w Zachełmiu, w willi "Pan Twardowski". Na jego cześć, dolinkę w której stoi willa nazwano "Doliną Różyckiego". Willa jest dzisiaj domem pracy twórczej Akademii Ekonomicznej we Wrocławiu.

- dr.inż. Alfred Wilm - wynalazca lekkiego i wytrzymałego stopu metali (duraluminium) do dziś stosowanego w wielu dziedzinach techniki. Od 1918 roku mieszkał w Zachełmiu, w willi "Berghof". Po pożarze górskiej posiadłości w 1928r, powstał kolejny "Berghof", który przetrwał do dzisiaj (gospodarstwo agroturystyczne Agro-Tour-Farm).

- Bernhard Wilm - brat Alfreda, filozof, dramatopisarz, przyjaźniący się z "księciem poetów" Gerhartem Hauptmannem, noblistą z pobliskiego Jagniątkowa.

- Johannes M. Avenarius - malarz, Jego haftowana koszula zainspirowała Bernharda Wilma do opracowania "koszul zachełmiańskich" ("Saalberger Hemden"), modnych w okolicy na początku XX wieku.

Historia "koszul zachełmiańskich"

Malarz Avenarius, znajomy zachełmiańskiej rodziny Wilmów, przy jakiejś okazji pokazał obecnym, w tym Bernhardowi Wilmowi, rzecz pozornie banalną. Była to najzwyklejsza lniana koszula męska, taka, jakie wówczas nosili mieszkańcy tych stron.

Czymś, co wszelako wyróżniało ją spośród tych zwyczajnych był przepiękny haft, jakim zdobne były mankiety jej rękawów, kołnierzyk oraz widoczna spoza zapięć marynarki część przednia. Bernhard postanowił: "Będziemy nosili je tutaj wszyscy" - i zabrał się do żmudnej pracy...

Poszukiwania w różnych niemieckich archiwach doprowadziły go aż do średniowiecza, tam bowiem w rycerskich tradycjach ówczesnej Europy szukać należy początków heraldyki, a właśnie ta symbolika dominuje we wszystkich znanych wzorach haftu, także haftu ludowego. Tak tedy - wyposażony w świeżo zdobytą wiedzę - Wilm zachęcił na początek swą żonę Charlotte oraz inne panie w rodzinie do wykonania pierwszych haftów wg. wzorów, które im wcześniej dostarczył. Sam zresztą jest autorem wielu pięknych projektów haftu.

Wkrótce też wszyscy mężczyźni w rodzinie mogli w niedziele przechadzać się wystrojeni w owe bajeczne koszule. Stały się one bardzo modne i jeszcze przed rokiem 1910 znane były w całej prowincji jako "Saalberger Hemden", czyli "koszule zachełmiańskie". Powstał też w ślad za tym oryginalny "Saalberger Männertracht",("zachełmiański strój męski").

Był to strój odświętny, kosztowny, który od reszty Dolnoślązaków zdecydowanie odróżniał mieszkańców Karkonoszy i Kotliny.

Atrakcje

Chaty sudeckie
Zaciszne Zachełmie pełne jest stylowych domów o architekturze sudeckiej. Przysłupowe chaty z dwuspadowymi dachami stoją rozsiane po całej okolicy. Charakterystyczne dla karkonoskich miejscowości gminy Podgórzyn (w tym dla Zachełmia) są XIX i XX - wieczne ośrodki wczasowe i wille z drewnianymi werandami i zdobionymi okapami dachów.

Zamek Chojnik
Potężna murowana warownia stoi nieopodal Zachełmia. Górująca nad Kotliną Jeleniogórską twierdza z XIV wieku została wybudowana przez księcia świdnicko - jaworskiego Bolka II. Później należała do Schaffgotschów. Twierdzy nigdy nie zdobyły obce wojska, ale padła ofiarą sił natury. Spłonęła od uderzenia pioruna w 1675 roku. Ta sama burza spowodowała powódź w pobliskim Podgórzynie. O zamku krążą różne legendy. Najbardziej znana o królewnie Kunegundzie, która kazała jeździć rycerzom po zamkowych murach w celu zdobycia jej ręki. Kości jeźdźców bielały pod murami, a Kunegunda pozostawała samotna. W końcu odważny rycerz przejechał na rumaku wokół murów jednak nie wykazał zainteresowania złą księżniczką. Ta zrozpaczona rzuciła się z murów w przepaść.

Michał Ciesielski

Źródło: www.agrotour.karkonosze.pl