Tysiąc lat osadnictwa w Sudetach

Początki

Około połowy pierwszego tysiąclecia wykształciły się plemiona słowiańskie. Osady ich leżały w okolicach Ślęży i Bystrzycy. Ludzi tych nazwano Ślężanami, od których wzięła nazwę cała kraina. Ślężanie byli najliczniejszym plemieniem największą część Śląska, od Sudetów środkowych i doliny Baryczy na północy. Dolinę Kaczawy zamieszkiwali Trzebowianie, a nad Środkowym Bobrem i Doliną Kwisy Bobrzanie. Nad górną Nysą Łużycką znajdowała się osada Bieżuńczań. Na wschód od Ślężan mieszkali Opolanie. W Bramie Morawskiej osiedli Gołączyce.

W poszczególnych regionach Sudetów zachowało się kilka grodzisk:

Pogórze Izerskie

• Koźlice - grodzisko na brzegu dawnego koryta Nysy Łużyckiej (VII - XII w) przebudowane później na zamek
• Niedów - grodzisko dwuczłonowe na obu brzegach Witki (IX - XI w.)
• Białogórze - dobrze zachowane owalne grodzisko z X - XI w.
• Łagów - grodzisko z VIII - XI w.

Kotlina Jeleniogórska

• Grabary - grodzisko z XII w.
• Wzgórza Krzywoustego - grodzisko z XII- XIII w.

Góry i Pogórze Kaczawskie

• Rokitnica - grodzisko z XI-XIIIw., oraz na wysokim brzegu Kaczawy z ruinami zamku.
• Chełmiec - grodzisko z XI-XII w., na górze zamkowej
• Piotrowice - dwuczłonowe grodzisko z VIII - X w.
• Myślibórz - dwa wieloczłonowe, rozbudowane grodziska na urwistym brzegu Jawornika.

Pogórze Wałbrzyskie

• Dobromierz - grodzisko z IX - X w.

Rów Górnej Nysy

• Długopole Górne - jedyne zachowane grodzisko na ziemi kłodzkiej z X-XII w.

Góry Bardzkie

• Bardo - grodzisko dwuczłonowe z X-XII w zniszczone częściowo podczas budowy linii kolejowej.

Przedgórze Sudeckie

• Bolkowice - grodzisko z XI - X w na krawędzi doliny Nysy Szalonej
• Wilków - grodzisko z XI - XII w
• Grodziszcze - grodzisko wieloczłonowe o regularnym kształcie z XI - XIII w w zakolu Piławy
• Będkowice - dobrze zachowane grodzisko z VIII - XII w wraz z sąsiednim cmentarzyskiem kurhanowym i plenerową ekspozycją muzealną rezerwat archeologiczny
• Ślęża - pozostałości grodu z XI-XIV w na szczycie
• Przystronie - grodzisko z XI - XIII w z dobudowaną wieżą
• Witostowice - dwa grodziska z VIII - X w
• Dobrocinek - grodzisko koliste z XIII w
• Gilów - grodzisko dwuczłonowe z IX - X w
• Romanowo - grodzisko na Gromniku z rozbudowanymi obwarowaniami
• Wilanówka - grodzisko z XII - XIII w na Lisiej Górze
• Goświnowice - grodzisko z XIV w

Osady tworzone były głównie w dolinach rzek, którymi prowadziły trakty handlowe. Z czasem grody i osady po powstaniu państwa polskiego stały się siedzibami władzy książęcej. Grodami kasztelańskimi były Wleń, Grodziec, Świny, Strzegom, Grodziszcze, Niemczę, Bardo, Otmuchów. Do ważniejszych należało Kłodzko i Nysa.

Z upływem czasu wiele grodów przekształciło się w miasta np. Świdnica, Jawor, Jelenia Góra, Lwówek Śląski, Bolesławiec.

Szereg grodów i osad znajdujących się na Przedgórzu Sudeckim, zostało zniszczonych podczas wojen z cesarstwem niemieckim w X w oraz w XII w., niestety nie zostały odbudowane.

Rozwój miast i handlu

Dalszy rozwój zahamowany został przez rozbicie dzielnicowe oraz w 1242 roku przez najazd Mongołów. W 1 połowie XIII w przenoszono istniejące wsie i tworzono nowe osady, przeważnie na prawie niemieckim. Miasta otrzymywały prawa ( najczęściej magdeburskie) i samorząd. Działalność kolonizacyjną prowadzili książęta, rycerstwo oraz zakonnicy np. cystersi z Kamieńca Ząbkowickiego założyli osady w południowej części Ziemi Kłodzkiej, cystersi z Lubiąża kolonizowali Pogórze Kaczawskie i Wzgórza Strzegomskie, cystersi z Henrykowa zakładali osady w okolicy Wzgórz Strzelińskich.

W początku XIII wieku miasta były już wyraźnie ukształtowane, istniały samorządy miejskie otoczone fortyfikacjami. Dawne grody przebudowano w zamki. Na ziemie Sudeckie przybywali nowi osadnicy z Łużyc i Saksonii.

W XIII i XIV wieku ukształtowała się sieć parafii wiejskich. Uformowana wówczas sieć osadnictwa przetrwała bez dużych zmian do dzisiaj. Późniejsze nowopowstałe osady umiejscowione były w terenach górskich lub tam gdzie pojawiły się nowe źródła utrzymania np. górnictwo i hutnictwo rud metali, hutnictwo szkła, wydobycie złota itp.

Kolejne epoki zapisały się w historii Sudetów jako okresy wzlotów i upadków gospodarczo osadniczych. Wiek XVI zapisał się jako okres reformacji. Przez trwającą wojnę trzydziestoletnią, ziemie śląskie, a w tym obszar sudecki, zostały gospodarczo zrujnowane i wyludnione. Ludność zmalała o 1/3, głównie za sprawą epidemii i głodu. Upadło górnictwo i hutnictwo, handel i tradycyjne rzemiosła w miastach na przedgórzu i na nizinach, upadło też rolnictwo.

Rozwój cechów i początek przemysłu

Odbudowa Dolnego Śląska po wojnie trzydziestoletniej postępowała dość szybko i owocowała nową architekturą i sztuką. Upadek sukiennictwa przyczynił się do rozwoju uprawy lnu i chałupniczego przędzalnictwa i tkactwa. Miasta stały się na nowo ośrodkami handlowymi. W Sudetach rozwijał się przemysł szklarski, drzewny, papierniczy na pogórzu i w kotlinach przemysł włókienniczy (Lubań, Jelenia Góra, Kamienna Góra, Marciszów, Głuszyca, Mieroszów, Lubawka i in.) tkactwo wełny pod koniec XIX wieku praktycznie upadło. Tradycyjne tkactwo lnu konkurowało z produkcją płócien bawełnianych (Bielawa), a tkactwo chałupnicze ustępowało miejsca produkcji fabrycznej. Ożywieniu gospodarki przyczynił się rozwój sieci kolejowej.

Rozwój przemysłu i komunikacji

Jeszcze przed I wojna Światową do wszystkich sudeckich miast w tym uzdrowisk dotarła kolej, przyczyniła się do znacznego ich rozkwitu w szczególności Cieplic, Dusznik, Kudowy, Lądka, Szczawna, Polanicy i Świeradowa. W tym czasie powstały liczne stacje klimatyczne tj. Karpacz, Szklarska, Sokołowsko, Międzygórze, Głuchołazy.

W 1850 roku koleją można było dojechać do Świebodzic, w 1863 roku do Wałbrzycha, w 1865 roku do Jeleniej Góry. W 1866 roku zbudowano linię kolejową z Lubania do Jeleniej Góry, w 1867 roku powstał odcinek Śląskiej Kolei Górskiej z Wałbrzycha do Jeleniej Góry, otwierając od razu połączenie z Wrocławiem.

W 1874 roku kolej dotarła do Kłodzka, w 1875 roku do Międzylesia, 1875 roku do Głuchołaz, w 1882 roku z Jeleniej Góry do Kowar, w 1905 roku po wydrążeniu tunelu pod Przełęczą Kowarską koleją można było dojechać do Kamiennej Góry. W 1869 roku powstało połączenie z kolejami czeskimi linią z Sędzisławia przez Lubawkę do Kralovca, natomiast w 1873 roku odcinek ze Ścinawki Średniej przez Otovice, Broumov i Mezimesti do Wałbrzycha.

W 1891 roku powstał odcinek z Jeleniej Góry do Cieplic, a w 1892 roku przedłużono go do Piechowic i w 1902 roku do Szklarskiej Poręby. Odcinek łączący Mysłakowice z Karpaczem nosił nazwę Kolei Karkonoskiej. Była to prywatna linia, która powstała w 1895 roku.

Ważną rolę odegrała zbudowana w latach 1891-1903 Kolej Sowiogórska, łącząca Dzierżoniów z Nową Rudą przez Srebrną Górę, Przełęcz Srebrna, Wolibórz i Słupiec z odgałęzieniem do Ścinawki Średniej i dalej do Radkowa. Na odcinku od Srebrnej Góry do Nowej Wsi Kłodzkiej (ok. 6,5 km.) była to kolej zębata, która pokonywała odcinki powyżej 6% nachylenia.

Z czasem kolej stała się głównym środkiem transportu, a dla potrzeb w ruchu turystycznego wprowadzono specjalne weekendowe pociągi (podróż z Wrocławia do Jeleniej Góry trwała 2 godziny). W latach 1912-1914 Śląska Kolej Górska została z elektryfikowana. W latach tych prężnie rozwijała się również turystyka górska.

Wszystkie działania mające na celu gospodarczy rozwój terenów górskich, nie zapobiegły procesowi wyludnienia się najwyżej położnych obszarów, zwłaszcza w górach Izerskich, Bialskich, Orlickich i Bystrzyckich, w Masywie Śnieżnika i w Górach Sowich. Przyczyniły się do tego klęski nieurodzaju i nieopłacalności gospodarki rolnej w górach.

Nieopłacalne stało się również rzemiosło. Wydobywany w okolicach Wałbrzycha węgiel kamienny służył nie tylko potrzebom lokalnym, eksportowany był również do Czech. Szkło Sudeckie trafiało do Anglii, Włoch, Belgii, Holandii i Szwecji. Podobnie znana była wałbrzyska porcelana. Dzięki przemysłowi wiele Sudeckich miast przeszło gruntowną modernizację zyskując secesyjną zabudowę dzielnic handlowych i mieszkalnych, oraz liczne urządzenia komunalne typu elektryczność, gaz, wodociągi.

Wieś z systemy uprawy trójpolowej przeszła na płodozmian. Zaczęto uprawiać na dużą skalę ziemniaki, buraki cukrowe.

I wojna Światowa ominęła Dolny Śląsk, natomiast podczas II wojny Światowej w wielu miejscowościach powstały zakłady zbrojeniowe. W górach budowano podziemne fabryki (okolice Walimia), schrony (Książ) i obiekty militarne, zatrudniając przy nich tysiące robotników przymusowych, więźniów i jeńców wojennych. Gdy Niemcy zaczęli ponosić klęskę, Dolny Śląsk był oddalony od głównych linii frontów europejskich, przez to stał się terenem, na którym ludność cywilna szukała schronienia.

Z chwilą zakończenia wojny zniszczonych zostało wiele miast, ok. 60% zakładów przemysłowych, 1/5 zagród wiejskich, większość dworów i pałaców, a grunty leżały odłogiem.

Odbudowa postępowała wolno i koncentrowała się głównie na budownictwie mieszkaniowym. Po wysiedleniu Niemców tereny te zaczęły zamieszkiwać osoby pochodzące z różnych regionów, głównie z Kresów Wschodnich. Zabytki i budowle będące skarbami kultury zostały rozkradzione i zniszczone w wyniku działań wojennych, planowego niszczenia przez wojska radzieckie, a później rozbierane i rozkradane przez ludność cywilną.

Odbudowano i jednocześnie rozbudowywano przemysł ciężki i metalurgię, energetykę, przemysł chemiczny. Odkryto złoża miedzi, które doprowadziły do powstania Legnicko Głogowskiego Okręgu Miedziowego. Od końca lat pięćdziesiątych, w związku z rozwojem miast oraz rozbudową i modernizacją przemysłu na obszarze podsudeckim, rozpoczął się niekorzystny proces migracji ludności do miast i ponownego wyludniania terenów górskich, zwłaszcza na ziemiach Kłodzkich. Próbą przeciwdziałania temu było tworzenie przedsiębiorstw rolniczo- produkcyjnych, na halach prowadzono wypasy bydła i owiec. Podjęto się także rozwoju turystycznego w Sudetach, z małym skutkiem.

Na przełomie lat siedemdziesiątych nastąpiło załamanie systemu społeczno - gospodarczego i był to początek kryzysu ekonomiczny powodujący upadek tradycyjnych gałęzi przemysłu, zwłaszcza górnictwa węglowego w zagłębiu wałbrzyskim, częściowo przemysłu włókienniczego. Kryzys ten został dziś w znacznym stopniu opanowany.

Po upadku komunizmu nie podjęto wysiłku modernizacji zaniedbanego i nieunowocześnianego przez 50 lat przemysłu, górnictwa i kolei. Skończyło się to na zamknięciu nierentownych kopalń, oraz upadku wiekszości fabryk. Pojawiło się masowe bezrobocie, a w pewnych regionach pogłębiła się bieda. Pewne ożywienie przyniósł rozwój turystyki, ale hamowany jest on poprzez brak nowoczesnej infrastruktury turystycznej i ogólnej. Nie ma jednak szans, aby ten sektor dał zatrudnienie tutejszym mieszkańcom, zwłaszcza że Sudety to nie tylko dość duże zagęszczenie wsi, ale spora liczba miasteczek i kilka naprawdę dużych miast.

Nieco lepiej wygląda sytuacja po czeskiej stronie Sudetów, po której żyje po pierwsze dużo mniej ludzi, a po drugie rozwój osadnictwa nie był aż tak bardzo obfitujący w zwroty. Ponadto ludność na tamtych terenach jest rdzenna, co według ostatnich ustaleń ma kolosalne znaczenie dla rozwoju społecznosci lokalnych.

Komentarze: (1)

Dodaj komentarz | Forum

Imię i nazwisko: E-mail: Tekst: Suma liczb 7 i 8: (Anty-spam)

turystka - 2010-07-02 02:34:58 - IP: 79...82

świetne.